توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣٧١ - تخلص و شرح آن

تخلص و شرح آن‌

شارح گويد:

دوّمين موردى كه سزاوار است متكلّم درصدد تحسين و نيكو آوردن كلام باشد تخلّص يعنى خروج از چيزى كه كلام بان افتتاح شده به مقصود ميباشد مشروط به اينكه بين آن چيز و مقصود مناسبت و ملائمت باشد اعم از آنكه آن شئ تشبيب بوده يا غير آن فرض شود.

كلمه [تخلّصّ‌] يعنى خروج و لفظ [شبّ ...] يعنى افتتح و ابتدء.

امام واحدى گويد:

معناى تشبيب آنستكه شخص ايّام جوانى و اوقات لهو و غزل‌خوانى را بياد آورد و اينمعنا در ابتداء قصائد واقع ميشود پس ابتداء هرچيز را تشبيب گويند اگرچه آن چيز در ذكر شباب و لهو و غزل نباشد.

و مراد از [من تشبيب‌] وصف جمال و بيان زيبائى‌هاى ظاهرى شخص ميباشد.

و مقصود از [غير تشبيب‌] بيان اوصاف ادبيّه و افتخار و شكايت و غير اين امور مى‌باشد.

و ضمير در [بينهما] به [ما شبّب به و مقصود] عود مى‌كند.

و مصنّف به اين قيد (قيد [رعاية الملائمة بينهما]) از اقتضاب احتراز نمود و بايد توجّه داشت كه منظور مصنّف از [تخلّص‌] معناى لغوى آن است و الّا تخلّص در عرف انتقال از آنچه كلام بآن افتتاح شده‌